Działający od 1 września 1985 roku Dział Archeologii restytuowanego Muzeum Śląskiego w Katowicach historycznie i programowo nawiązuje do Działu Prahistorii przedwojennego Muzeum Śląskiego (działającego od 1928 roku), którego zadaniem było zbieranie zabytków obrazujących pradzieje Śląska, w granicach ówczesnego województwa śląskiego, i pokazanie ich na tle pozostałych ziem polskich. Przez pierwsze 10 lat Dział Prahistorii działał bez stałej obsady. Opiekę nad zbiorami gościnnie pełnił prof. Józef Kostrzewski, wzbogacając je drogą badań terenowych, własnych i  podejmowanych przez współpracowników oraz pracowników sąsiednich placówek archeologicznych, zakupów, darów oraz depozytów. Dopiero w 1938 roku zatrudniony został na etacie archeolog mgr Jan Bartys. Po zajęciu Górnego Śląska przez wojska hitlerowskie zbiory archeologiczne Muzeum Śląskiego w Katowicach przejęło Obeschlesisches Landesmuseum w Bytomiu. Były wśród nich min. zabytki z neolitycznej osady w Piotrowicach, cmentarzysk kultury łużyckiej w Boronowie, Piasku, Kwaczale, osad z okresu wpływów rzymskich w Rybnej Kolonii i Repecku, wczesnośredniowiecznych grodzisk w Lubomii i Syrynii, średniowiecznego grodziska w Starym Bielsku. Część z tych zbiorów w wyniku działań wojennych zaginęła lub została zniszczona. Zabytki, które ocalały są przechowywane w Dziale Archeologii Muzeum Górnośląskiego w Bytomiu.


Dział Archeologii w momencie restytucji Muzeum Śląskiego nie posiadał zbiorów, w związku z tym od 1986 roku rozpoczęto pozyskiwanie materiału zabytkowego drogą prac wykopaliskowych. Z czasem zaczęto też przyjmować materiały przekazywane decyzją administracyjną przez Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Katowicach. Niestety od 1998 roku pracownicy Działu byli zmuszeni zaniechać prowadzenia własnych badań terenowych. Brak ten starano się zapełnić realizując nadzory archeologiczne przy inwestycjach i koordynując badania archeologiczne wyprzedzające budowę autostrad w województwie śląskim oraz biorąc udział w pracach terenowych prowadzonych przez inne instytucje w kraju i za granicą. 
 

W Dziale Archeologii zgromadzono ponad 35 000 muzealiów z prawie 60 stanowisk, w większości z terenów województwa śląskiego i dawnego województwa katowickiego. Wśród nich są zespoły zabytków: z neolitycznej osady kultury malickiej sprzed 5000 lat i osady kultury łużyckiej sprzed ok. 3200 lat odkrytych podczas budowy szpitala w Raciborzu; nieco młodszej (sprzed ok. 2800 lat) osady kultury łużyckiej z Pietraszyna, gm. Krzanowice (w tym duże naczynie zasobowe); z cmentarzyska kultury łużyckiej z miejscowości Orzech, gm. Świerklaniec datowanej na lata 700-400 przed Chrystusem (m.in. naczynia gliniane, w tym małe naczynie zdobione wyrytą scenką narracyjną, brązowe i żelazne narzędzia i ozdoby, naszyjnik z importowanych paciorków szklanych); z osady kultury łużyckiej sprzed 2,5 tysiąca lat oraz grodziska z IX w. w Kamieńcu, gm. Zbrosławice (a wśród nich unikatowe, wczesnośredniowieczne naczynie w kształcie flaszy). Na uwagę zasługuje także neolityczny topór kamienny znaleziony w Katowicach, duże naczynie zasobowe i półprodukt kowalski – placek żelazny ze śladami nacinania, odkryte na osadzie kultury przeworskiej z III-IV w. w Wojkowicach-Żychcicach (dawniej Będzin-Żychcie), zabytki z gródka rycerskiego z XIII-XIV w. w Krzykawce, gm. Bolesław, zabytki z XV w. zamku w Ryczowie, gm Ogrodzieniec, a także z osady hutniczej z XV-XVI w. odkrytej w Hutkach, gm. Bolesław.



Z czasem zainteresowania badawcze Działu Archeologii uległy rozszerzeniu o zakres związany z badaniem środowiska społeczności pra- i wczesnodziejowych oraz antropogenicznych przekształceń środowiska naturalnego i krajobrazu w pradziejach.  Sprzyja temu powstanie w ramach Działu dwóch pracowni specjalistycznych: Archeolozoologicznej i Archeobotanicznej. Które obok gromadzenia szczątków zwierzęcych i roślinnych prowadzą badania nad odtworzeniem warunków życia i gospodarki ludności w zamierzchłych czasach.

p. o. kierownika Działu Archeologii: Małgorzata Kurgan-Przybylska